Restauratie

Subsidies en sponsorbijdragen

Nadat de Dwingeloo Radiotelescoop de status van rijksmonument kreeg kon ASTRON, eigenaar van het monument, subsidie aanvragen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en andere subsidiegevers en daarna opdracht geven de telescoop grondig te restaureren. De restauratie werd mogelijk gemaakt met bijdragen van:

  • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
  • Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
  • Provincie Drenthe
  • Gemeente Westerveld
  • VSB Fonds
  • SNS Reaal Fonds
  • Rabobank Zuidwest-Drenthe
Uitvoering

Het restauratieplan wordt in opdracht van ASTRON opgesteld door Holstein Restauratie Architectuur uit Groningen. Uit de aanbestedingsprocedure kwam MultiPaint uit Stadskanaal als hoofdaannemer. Onder supervisie van ASTRON projectleider Peter Bennema werkten de volgende bedrijven aan de restauratie:

  • Holstein Restauratie Architectuur (Groningen) (directie)
  • Multipaint staalconservering (Stadskanaal) (hoofdaannemer)
  • Oving special products (Gasselte)
  • Wever Constructie (Onstwedde)
  • Machinefabriek Rusthoven (Groningen)
  • Brandsma Digitaal Meten (Bolsward)
  • Frans Nooren (Stadskanaal)
  • Brands Bouwgroep (Emmen)

ASTRON en CAMRAS hebben veel specialistische kennis in huis over de Dwingeloo Radiotelescoop en daarom hebben ASTRON en CAMRAS goed samengewerkt met de uitvoerders tijdens de restauratie.

Twee jaar tot aan de heropening

De restauratie duurde bijna twee jaar: van 26 april 2012 toen wethouder Anry Kleine Deeters van de gemeente Westerveld na een ‘open dag’ bij de radiotelescoop symbolisch de stekker er uit trok tot aan de heropening op 5 april 2014 toen astronoom, radioamateur en Nobelprijswinnaar Joe Taylor met een symbolische druk op de knop de Dwingeloo Radiotelescoop weer in beweging zette. Veruit de spectaculairste onderdelen van het restauratieproces waren het liften van de spiegel op 5 juni 2012 en het terugplaatsen op 19 november 2012.

De spiegel zit muurvast

Meer dan 50 jaar zat de schotel waarvan het gewicht geschat werd op niet meer dan 30 ton vast aan de toren. Er waren veel media op af gekomen: de NOS, Radio 1, RTV Drenthe en vele kranten. De planning was daarom strak: om exact 14:00 uur zou de schotel loskomen van de toren en op een aparte bok worden geplaatst. Terwijl het publiek op veilige afstand van de telescoop stond, werkte de kraan en liepen werkmensen bedrijvig heen en weer. Ondanks geklop en gekraak gebeurde er niets totdat de kraanmachinist ermee stopte. De maximale hijslast was bereikt en de schotel zat muurvast. Blijkbaar was deze door alle veranderingen in de loop van jaren zwaarder geworden dan de geschatte 30 ton. Om te voorkomen dat de kraan zou omvallen moest deze eerst worden verzwaard met extra gewichten.

Bij een tweede poging ’s avonds met de verzwaarde kraan en opnieuw veel geklop en gekraak kwam de schotel in beweging. Slingerend aan de kabels kwam de schotel vast te zitten achter een hekje dat met een slijptol kon worden verwijderd. Na een statige zweeftocht van een minuut of tien plaatste de kraanmachinist de schotel met grote precisie op de bok.

Bok en poeren

De zogenaamde bok of draagconstructie waarop de schotel werd geplaatst, was een kopie van de bok die in 1955 werd gebruikt om de schotel op te bouwen. Op oude foto’s werd ontdekt hoe de originele bok er uitzag. De vier betonnen funderingspoeren van de bok verborgen onder zand en heidestruiken waren nog uitstekend geschikt om te gebruiken.

Witte tenten

Het gezicht vanaf het Dwingelderveld op de radiotelescoop was al veranderd na het verwijderen van de schotel. Het vervreemdend effect werd versterkt doordat de toren en de schotel met wit plastic werden ingepakt alsof daar een kunstwerk van Christo stond. De reden was natuurlijk bescherming van de omgeving en de bodem van afval – met zandstralen verwijderde verflagen en roest – dat niet in het milieu mag komen en zeker niet in het ecosysteem van een beschermd natuurgebied zoals het Dwingelderveld.

De restauratie in vogelvlucht

De filosofie van de restauratie was dat er aan het einde van de restauratieproces weer een topinstrument zou staan dat vervolgens ook echt weer goed gebruikt kon worden. Daarvoor moest het volgende gebeuren:

  • volledig ontruimen radiotelescoop (door CAMRAS vrijwilligers)
  • demonteren vierpoot en focusbox;
  • focusbox reviseren (door CAMRAS vrijwilligers);
  • liften van de spiegel en deze naast de telescoop plaatsen op een speciale draagconstructie (bok);
  • steigers en ‘tenten’ opbouwen rondom de toren en railbaan en rondom de schotelconstructie op de bok;
  • gaaspanelen van de spiegel uitnemen, nummeren en opslaan;
  • gaaspanelen controleren, schoonmaken en zo nodig repareren (door CAMRAS vrijwilligers);
  • demontage van de twee tandwielkasten voor de elevatiebeweging en deze reviseren;
  • de gehele constructie controleren, zandstralen oude verflagen, kapot geroeste onderdelen (balken, bouten en moeren, paddenstoelen en paddenstoelbeugels) vervangen en alles verven;
  • terugplaatsen van de gaaspanelen en afstellen van de spiegel;
  • afbreken van de tenten en steigers;
  • opvijzelen van schotel van de bok en elevatielagers vervangen;
  • demonteren, reviseren en terugplaatsen vier loopwielen;
  • terugplaatsen van de spiegel;
  • terugplaatsen vierpoot en focusbox en coaxkabels aanleggen;
  • ontroesten en coaten stalen delen van en onder bedieningshuis;
  • werkzaamheden binnen en buiten aan bedieningshuis (schilderwerk, vloerverwarming);
  • mechanisch werk, zoals het vastzetten en stellen van de railbaan, betonwerken fundering, aanbrengen tegels en zand rond de railbaan;
  • opnieuw inrichten radiotelescoop (door CAMRAS vrijwilligers)

Jan Klaassens’ film van de restauratie uit 2016

Van de hele restauratie (2012-2014) hebben Jan Klaassens, Hilko Hof en Arie Burggraaf van Videoclub Spotlight in Hoogeveen een documentaire en reportage gemaakt. In de documentaire komen aan het woord:

  • Anry Kleine Deters (toen wethouder gemeente Westerveld)
  • Kor Holstein en Daniël van Huizen (Holstein Restauratie Architectuur)
  • Mark Bentum (toen CAMRAS bestuurder)
  • Robert Lunenborg (Multipaint staalconservering)
  • Frits Wever (Wever Constructie)

De interviews zijn afgenomen door Ron Overbeek van Statement Communicatie in Groningen.

De film is tot stand gekomen met financiële bijdragen van:

  • ASTRON en CAMRAS
  • Brandsma Digitaal Meten
  • Holstein Restauratie Architectuur
  • Multipaint Staalconservering
  • Van Leeuwen Boomkampfonds van de KNVWS

De film kan bij CAMRAS als DVD voor € 20,- (inclusief verzendkosten) worden besteld.

De DVD bevat de documentaire over de restauratie (22 minuten), een bijlage (chronologische reportage van de restauratie van 33 minuten), de trailer (3 minuten) en de oorspronkelijke bouwfilm uit 1957 (29 minuten).