Berichten

Speciale openingen in september en oktober 2019 (geweest)

In september en oktober was de Dwingeloo Radiotelescoop voor drie publieksactiviteiten geopend.

– Weekend van de Wetenschap, zaterdag 5 oktober 2019 (geweest)

Openingstijd: 10:00-17:00 uur
Tijdens het Weekend van de Wetenschap geven CAMRAS-vrijwilligers rondleidingen. In het Mullerhuis wordt een knutsellab ingericht, waar kinderen een pulsar of een waterraket kunnen maken. Die raket kan buiten worden gelanceerd. Binnen is ook een verhaal over radioastronomie,  de radiotelescoop en wat het verschil is tussen een radiotelescoop en een gewone sterrenkijker.

We laten ook zien hoe we vallende sterren waarnemen. Hoe we dat doen? Met antennes en radiogolven, kom maar kijken dat het werkt. In de radiotelescoop geven we doorlopend demonstraties van een pulsar (neutronenster) en/of waterstof in de Melkweg.

Toegang is gratis. In de radiotelescoop maximaal 25 bezoekers tegelijk.

Meer informatie over het Weekend van de Wetenschap vindt u hier: www.weekendvandewetenschap.nl en www.facebook.com/WeekendvandeWetenschap.

Deze dag ontving CAMRAS ruim 170 bezoekers waarvan zo’n 30 kinderen en oudere jeugd.

– Open Monumentendag, zaterdag 14 en zondag 15 september 2019 (geweest)

Openingstijden: zaterdag 10:00-17:00 uur, zondag 10:00-16:00 uur
Iedere 30 minuten begint er een rondleiding met een kort verhaal over de radiotelescoop in het Mullerhuis (gemeentelijk monument), Oude Hoogeveensedijk 6. Iedere rondleiding eindigt met een demonstratie in de radiotelescoop (rijksmonument). Rondleiding inclusief de demo duurt een klein uur.

Toegang is gratis. Per rondleiding maximaal 25 bezoekers.

Alle deelnemende open monumenten of activiteiten in de gemeente Westerveld vindt u hier: www.openmonumentendag.nl/comite/westerveld.

Beide Open Monumentendagen samen ontving CAMRAS circa 300 bezoekers. Veel bezoekers volgden de monumentenfietsroute van de gemeente Westerveld. In de radiotelescoop kregen bezoekers radiosignalen van de waterstof in de Melkweg te zien en de radioflitsen van pulsar PSR B0329+54.

– Nacht van de Nacht, zaterdag 26 oktober 2019 (geweest)

Openingstijd: 19:00-23:00 uur
Bij helder weer staan er sterrenkijkers naast de grote radiotelescoop en vertellen de CAMRAS vrijwilligers u over de sterren die er te zien zijn.
In de radiotelescoop geven we doorlopend demonstraties van een pulsar (neutronenster) en/of waterstof in de Melkweg.
De demonstraties in de radiotelescoop gaan ook bij bewolkt weer door, want radiogolven gaan dwars door de wolken heen.
In het Mullerhuis word een demonstratie gegeven van meteoren waarnemen met radiogolven en bij slecht weer worden in het Mullerhuis ook nog korte lezingen gegeven.

Toegang in de radiotelescoop € 2 (jeugd € 1), buiten bij de sterrenkijkers en in het Mullerhuis is gratis.

Tip: neem een zaklamp mee, maar bij de sterrenkijkers moet de zaklamp uitblijven!

Tijdens de Nacht van de Nacht ontving CAMRAS in de radiotelescoop 113 bezoekers waarvan 20% jeugd.

– Hoe bereikt u de radiotelescoop en het Mullerhuis?

De radiotelescoop en het Mullerhuis zijn per fiets prima te bereiken. Bij wijze van uitzondering mag u in de Nacht van de Nacht 2019 ook met de auto doorrijden naar de ASTRON-parkeerplaats.
Zie ook onze pagina met adres en route.
Let op dat u in de storingsvrije zone van de radiotelescoop uw mobiele telefoon uitzet of in de vliegtuigstand.

– Waarom is het ’s nachts donker?

ASTRON heeft tijdens de Nacht van de Nacht in het ASTRON-gebouw samen met Natuur en Milieufederatie Drenthe van 19:30 tot 21:15 uur een programma met drie lezingen van Mans Schepers (archeoloog), André Offringa (ASTRON-astrofysicus) en Vincent Icke (hoogleraar Astrofysica en Kosmologie). Na 21:15 zijn er drie rondes met verhalenvertellers buiten.

Het ASTRON-NMFDrenthe-programma is onafhankelijk van het CAMRAS-programma. Voor het ASTRON-NMFDrenthe-programma moet u zich aanmelden via www.nmfdrenthe.nl/nieuws/opening-nacht-van-de-nacht-drenthe-met-o-a-vincent-icke.

NMFDrenthe heeft op verzoek van de bezoekers de geluidsopname van de lezing van Vincent Icke en de bijbehorende presentatie beschikbaar gesteld op:

 

Landelijke Sterrenkijkdagen 2019 (geweest)

Tijdens de Landelijke Sterrenkijkdagen is de Dwingeloo Radiotelescoop geopend op zaterdagavond 16 maart 2019 van 18:30 uur tot 22:30 uur.

De waarneemdemonstraties in de radiotelescoop gaan altijd door, ook als het bewolkt is of regent want radiogolven gaan door de wolken heen.

Bij helder weer staan er optische kijkers naast de radiotelescoop.

In het Mullerhuis worden korte presentaties gegeven over diverse onderwerpen waaronder meteoorscatter.

Entree in de radiotelescoop: jeugd € 1,- volwassenen € 2,- en donateurs gratis voor 2 personen (er kan niet worden gepind). Buiten de radiotelescoop is alles gratis.

U hoeft zich niet aan te melden.

– Update: Korte impressie van de avond

Voor het doorlopende programma in het Mullerhuis en de demonstraties in de radiotelescoop ontving CAMRAS ruim tachtig bezoekers, waarvan tegen veertig kinderen en jongeren. Ondanks het slechte weer een mooie opkomst. In het begin van de avond was de wind te sterk om de radiotelescoop naar de demo pulsar PSR B0329+54 te draaien. De radiotelescoop stond gericht op de zuidwestelijke hemel waar de Melkweg zich ook bevond en demonstratie van het meten van de 21 cm waterstoflijn goed mogelijk was. Later op de avond was de wind voldoende afgenomen om de telescoop te draaien en is de de pulsar ook gedemonstreerd.

De zuidelijke sterrenhemel omstreeks 21 uur ’s avonds tijdens de Landelijke Sterrenkijkdagen 2019. (c) Wil Tirion.

 

Speciale opening 12 januari 2019 (geweest)

Sterrenkijken door sterrenkijkers en met de Dwingeloo Radiotelescoop

– De radiotelescoop is zaterdagavond 12 januari van 18:00 tot 22:00 uur geopend

Bij helder weer staan er buiten sterrenkijkers naast de grote radiotelescoop en vertellen we u over de sterren die er te zien zijn.
In de radiotelescoop geven we doorlopend demonstraties van een pulsar (neutronenster) en/of waterstof in de Melkweg.
De demonstraties in de radiotelescoop gaan ook bij bewolkt weer door, want radiogolven gaan dwars door de wolken heen.
In het Mullerhuis worden presentaties van circa een kwartier gegeven en een demonstratie van meteoorscatter.
Het programma is vergelijkbaar met het CAMRAS-programma van de Landelijke Sterrenkijkdagen en de Nacht van de Nacht.

Voor toegang in de radiotelescoop vragen wij € 2 en voor jeugd € 1. Er kan niet worden gepind.
Kijken door sterrenkijkers buiten en luisteren naar de presentaties in het Mullerhuis is voor iedereen gratis.

Tip: neem een zaklamp mee, maar gebruik die bij de sterrenkijkers met mate en liefst afgedekt met rood cellofaan.

De radiotelescoop is per fiets prima te bereiken; de auto kunt u parkeren bij de parkeerplaats van Staatsbosbeheer; vanaf daar is het ongeveer 15 minuten lopen naar de telescoop.

Aanleiding voor deze extra openstelling is de 100ste verjaardag van de Internationale Astronomische Unie (IAU). Om dit te herdenken wordt dat een jaar lang wereldwijd gevierd met allerlei activiteiten.
De verjaardag IAU100 start in januari 2019 met een lang weekend sterrenkijken: 100 Hours of Astronomy, vier dagen en nachten, van 10-13 januari 2019, met amateur- en professionele astronomen, liefhebbers van astronomie en het grote publiek om kennis en enthousiasme over het Heelal te delen.

In Nederland is 100 Hours of Astronomy Nederland kijkt sterren van 10-13 januari 2019.
In Nederland zijn dat lange weekend meerdere activiteiten waarvan de speciale opening van de Dwingeloo Radiotelescoop op zaterdagavond 12 januari er een is.

– Update: Korte impressie van de avond

CAMRAS ontving die zaterdagavond een zeventigtal bezoekers waaronder een twintigtal kinderen.

Bij de demonstraties in de radiotelescoop werden waarnemingen gedaan van pulsar (neutronenster) PSR B0329+54 afgewisseld met waarnemingen van waterstof op de 21 cm waterstoflijn in diverse plekken in de Melkweg. Tijdens het omschakelen van de ontvangstapparatuur vertelden de telescoop operators astronomische wetenswaardigheden zoals bijvoorbeeld over de radiobron Cassiopeia A.

Het bijzondere van de radiotelescoop is dat ook bij regen en bewolkt weer de demonstraties gewoon doorgaan omdat radiogolven dwars door de wolken heen gaan. Onze bezoekers werden in de radiotelescoop dus niet teleurgesteld door het slechte weer buiten. In tegenstelling tot de enkele bezoekers die ook nog een blik wiepen door de sterrenkijkers om in de paar gaten van het wolkendek nog een waterig glimpje van de Maan te ontwaren.

Foto: CAMRAS (Cees Bassa)

Landelijke Sterrenkijkdagen 2018

Landelijke Sterrenkijkdagen

Tijdens de 42-ste Landelijke Sterrenkijkdagen 2018 was de Dwingeloo Radiotelescoop op vrijdag 23 februari en zaterdag 24 februari beide avonden van 19:00 tot 22:00 uur geopend.

Beide avonden samen ontving CAMRAS ruim 200 bezoekers. Het was mooi helder weer en zodra het donker werd konden de bezoekers sterren kijken door echte telescopen. In de radiotelescoop kregen bezoekers een rondleiding en demonstratie. Daarnaast werden er in het Mullerhuis een aantal 15-minuten lezingen gehouden.

Wat was er buiten te zien?

Van de wassende maan zien we een sikkel die van dag tot dag duidelijk breder wordt. In de telescoop is te zien dat de maan bedekt is met kraters. Ook is duidelijk te zien dat zij zich in de opvolgende nachten boven het sterrenbeeld Orion langs naar het oosten beweegt.

Het sterrenbeeld Orion staat in het zuiden. De mythologische jager wordt op zijn tocht langs de hemel gevolgd door twee honden, in de vorm van de sterrenbeelden Grote Hond (Canis Major) en Kleine Hond (Canis Minor). In het ‘Zwaard’ van Orion is in de telescoop een vaag oplichtende wolk te zien, waarvan we door professioneel onderzoek weten dat erin zich duizenden sterren aan het vormen zijn: het een ware ‘kraamkamer’ van sterren.

De meeste planeten zullen we vergeefs zoeken; die hebben zich ‘verstopt’ in de buurt van de zon of zijn alleen aan de ochtenhemel te zien. De uitzondering is de planeet Uranus, die vroeg in de avond in het zuid-westen te vinden is. De sterrenkijkdagen zijn een uitgezochte gelegenheid deze blauwgroene planeet, al waargenomen in de oudheid, maar pas als planeet herkend in 1783, eens met eigen ogen te zien. Uranus is ongeveer 15 maal zo zwaar als de aarde. Zijn blauwgroene kleur wordt veroorzaakt door methaan (aardgas?) in de atmosfeer.

In een telescoop zijn ook melkwegstelsels buiten het onze te zien, zoals de bekende Andromedanevel en de Driehoeknevel. Door de grote afstand van de Andromedanenevel zien we het gezamenlijke licht van de meer dan 100 miljard sterren (zonnen) nog maar als een vage ovale lichtende vlek. Naast melkwegstelsels zijn onder meer ook bolvormige sterrenconcentraties (bolhopen) en gasnevels met donkere stofwolken te zien.

De zuidelijke sterrenhemel rond 21 uur. (Wil Tirion)

Landelijke Sterrenkijkdagen 2017

Tekst: Ard Hartsuijker en Frans de Jong

Aansluitend op de Donateursdag 2017 was CAMRAS op de avond van 4 maart 2017 open wegens deelname aan de Landelijke Sterrenkijkdagen. Het aantal bezoekers bedroeg ruim 80 personen waarvan ongeveer een kwart zeer jong was.

Het bijzondere van CAMRAS is dat het programma in de radiotelescoop altijd doorgaat of het nu bewolkt is of niet. Immers, radiogolven gaan altijd door de wolken heen. Roy Smits verzorgde een mooie demonstratie met uitleg van een pulsar en besteedde veel aandacht aan de jonge bezoekers.

Een aantal CAMRAS-vrijwilligers had sterrenkijkers meegenomen voor als het helder zou zijn. Nog voor het eigenlijke begin van de sterrenkijkavond was de Maan mooi zichtbaar door de opkomende sluiernevels, maar planeten en sterren en nevels in de Melkweg waren in het geheel niet zichtbaar. Frans de Jong heeft de vroegste bezoekers nog laten genieten van de kraters op de Maan zoals die zichtbaar waren door zijn telescoop. Omdat het later te nevelig was om nog iets zinnigs te maken van die grote lichtvlek aan de hemel heeft Frans voor geïnteresseerde bezoekers duidelijk gemaakt waarvoor een zoeker met kruisdraden dient. En dat de opening (diameter) van de kijker bepaalt hoeveel licht er binnen komt. Dat is bij een telescoopdiameter van 12,5 centimeter dus veel meer licht dan de menselijke pupil opvangt. Daarom kunnen er zulke lichtzwakke objecten bekeken worden als nevels. Als voorbeeld gebruikte Frans de weermast die in het donker niet meer te ontwaren was, maar tegen een lichtzwak schijnsel van de achtergrond(lucht) waren de windvaan en het molentje voor de windsnelheid zeer goed te zien door zijn telescoop.

Ard Hartsuijker verzorgde de hele avond 15 minuten-lezingen in het Mullerhuis over waarom deze radiotelescoop hier in Dwingeloo staat, het astronomisch onderzoek dat met deze radiotelescoop is gedaan en wat CAMRAS nu met de radiotelescoop uitvoert. Aan het begin van de avond waren zijn lezingen en plaatjes afgestemd op de jongste bezoekers.

Ook tijdens de sterrenkijkavond bleek de Foodtruck Total More een gouden greep waar goed gebruik van werd gemaakt door diverse families met kinderen en andere bezoekers.

Jupiter en de Zon waarnemen met een kortegolf radio

Om eenvoudig de Zon en Jupiter te kunnen waarnemen heeft NASA een project genaamd ‘Radio JOVE‘. Voor dat project verkoopt NASA een bouwpakket voor een ontvanger en de antennes. De bedoeling van het project is dat bijvoorbeeld scholen heel laagdrempelig zelf radioastronomie kunnen bedrijven.

De antenne voor de Zon is een enkele afgestemde halve golf dipool. Voor het waarnemen van Jupiter en de maan Io is een enkele dipool eigenlijk niet gevoelig genoeg daarom wordt een richtantenne aangeraden. Dit is eenvoudig te realiseren met een gecombineerde opstelling waarin twee dipool-antennes samen gekoppeld worden met twee coaxkabels die elektrisch gezien exact een golflengte lang zijn.  Via het afwisselend tussenkoppelen van een extra 135 graden of 90 graden fase vertragingskabeltje worden de antennes elektrisch gezien in de richting en hoogte verstelbaar gemaakt. Ook de fysieke masthoogte wordt zo nodig aangepast, waardoor het rendement van de antenne ruim verdubbelt ten opzichte van een enkele dipool. Voor de Jupiter-waarnemingen wordt de laatste antenne aanbevolen.

Radio JOVE bij CAMRAS

De CAMRAS vrijwilligers Erik van der Toom en Simon Bijlsma hebben in 2016 bedacht dat het interessant is om een soortgelijke Radio JOVE opstelling te bouwen. Tijdens de sterrenkijkdagen stellen we  optische kijkers op, om naar Jupiter te kijken. Het zou dan heel interessant zijn om tegelijkertijd te kunnen luisteren naar de radiosignalen. Zo kunnen we het publiek een kijkje te geven in de fascinerende wereld van de (radio)astronomie. Het is een mooie demonstratie van wat er zoal mogelijk is met heel  eenvoudige middelen. De antennes zijn gemaakt van standaard materialen uit de bouwmarkt, de ontvanger is een zogenaamde RTL-SDR dongle met een zogenaamde up-converter om de lage kortegolffrequenties hoorbaar te kunnen maken. Een willekeurige AM kortegolfontvanger waarvan de AGC (automatische sterkte regeling) uitgeschakeld kan worden voldoet ook.

Antenne opstelling

Voor het project van NASA worden bouwpakketten verkocht waarin de onderdelen aanwezig zijn om zelf een ontvanger te bouwen en de bedrading voor de dipool antennes inclusief de coaxkabels. Dit bouwpakket is erg handig voor degenen die niet zoveel ervaring hebben met antennes bouwen, omdat alle benodigdheden (excl. de masten) geleverd worden. Het concept is echter zo laagdrempelig dat het eenvoudig met spullen uit de lokale bouwmarkt nagemaakt kan worden en dat hebben we bij CAMRAS gedaan. De masten waar de antennes tussen worden opgehangen bestaan in ons geval uit glasfiber delen van 1,30 meter lang, die in elkaar gestoken worden tot de gewenste hoogte. Het leger gebruikte deze masten voor camouflage netten. Ook hier geldt weer dat in principe iedere willekeurige mast van voldoende hoogte gebruikt kan worden. NASA adviseert de antennes op 4,57 meter (15 ft) hoogte te hangen om een voor onze breedte graad gunstige elevatiehoek te hebben van ongeveer 40 graden. Onze opstelling is 4,90 meter hoog doordat van genoemde vier mastdelen drie elk 10 cm in elkaar steken.

Wanneer is Jupiter te horen

De declinatie van Jupiter varieert van 23,5 graden zuid tot 23,5 graden noord gedurende een 12-jarige cyclus, waarbij de ene periode waarnemers op het noordelijke halfrond in het voordeel zijn en de andere periode waarnemers op het zuidelijke halfrond. De afstand tussen de Aarde en Jupiter varieert ook met de tijd omdat de omloopbanen van beide planeten elliptisch zijn. Gelukkig is in 2016 de declinatie van Jupiter nog net gunstig genoeg voor ons halfrond. Bovendien staat Jupiter op 8 maart het dichtste bij de aarde. Als de ionosfeer ‘s avonds rustig is, waardoor de signalen van rond 20 MHz niet terug de ruimte in gereflecteerd worden, dan moet het mogelijk zijn Jupiter met onze antennes te ontvangen.

De signalen worden onderverdeeld in zogenaamde: S-Bursts en L-Bursts. Hierbij staat de S voor ‘short’ en L voor ‘long’. De eerste klinken als een soort kraken, de laatste kunnen worden vergeleken met het geluid van de branding.

Resultaten

Op zaterdag 12 maart 2016 tijdens de landelijke sterrenkijkdagen hebben we bovengenoemde configuratie opgesteld en uitgetest. Overdag was de ionosfeer zoals verwacht actief en konden zendamateurs uit de hele wereld worden ontvangen rond 21 MHz. Vanaf ’s avonds acht uur werden de eerste ‘S Bursts’ signalen van Jupiter ontvangen, terwijl de planeet toen nog laag aan de hemel stond en bovendien een eindje uit de voorkeurs richting van de antenne, die voornamelijk naar het zuiden richtte. Later in de avond was Jupiter hoger aan de hemel en ook meer naar het zuiden gedraaid en daardoor vol in de bundel van de antenne. Achteraf gezien hadden we beter de antenne wat meer richting het oosten kunnen opstellen om eerder in de avond, toen er meer bezoekers waren, wat betere ontvangstresultaten te hebben. De reden dat we dat niet hadden gedaan was dat de DT in die richting in de weg stond en ik persoonlijk ook niet had verwacht bij de lagere elevaties überhaupt iets te kunnen horen.

Desalniettemin was het ook eerder in de avond hoorbaar en ook toen het signaal later sterker was moest er bovendien nog steeds aan het publiek worden uitgelegd wat er te horen was. De signalen waren niet erg sterk en de amplitude verschillen ook niet zo groot, zodat mensen die niet zo bekend zijn met het luisteren op de kortegolf wellicht in bijna alle gevallen slechts ‘ruis’ hoorden.  Daarom heb ik regelmatig korte tijd het verschil laten horen tussen de ruis op de waarneem frequentie 20,1 MHz en de veel vlakkere en zachtere ruis op 30 MHz waar Jupiter niet te horen was. Dit kon de meesten overtuigen, zo leek het in ieder geval. Van de waarneming heb ik meerdere audio opnames gemaakt die het programma GQRX in wav formaat opslaat.

Bij een volgende keer zou het mogelijk grafisch nog duidelijker en beter kunnen door het programma SpectrumLab te gebruiken op een Windows laptop. Het door mij gebruikte programma GQRX heeft wel een ‘waterval display’ maar toch wat minder geavanceerd als die van SpectrumLab.

Simon demonstreert de synchrotronopstelling

Simon demonstreert de Jupiter synchrotron en Meteor scatter opstelling

Foto’s: CAMRAS (Harry Keizer)