Seminar Waterstof in je achtertuin
Op zaterdag 14 maart was in Dwingeloo het seminar ‘Waterstof in je Achtertuin’. Op dit seminar wisselden zo’n 100 amateur-radioastronomen ervaringen uit over het zelf meten van de waterstoflijn.
Het is dit jaar precies 75 jaar geleden dat de 21cm waterstoflijn voor het eerst werd gemeten. De eerste succesvolle meting was op 25 maart 1951 in Amerika en kort daarna volgden op 11 mei 1951 Nederlandse metingen met de Kootwijk telescoop. Een uiteenzetting van de eerste metingen van de waterstoflijn staat in het artikel Met de 21 cm-waterstoflijn van Kootwijk naar Dwingeloo.
De waterstoflijn is een signaal dat wordt uitgezonden door waterstofatomen op een frequentie van 1420,405 MHz. Een enkel waterstofatoom zendt zo’n signaaltje eens per elf miljoen jaar uit, maar in het heelal is dermate veel waterstof dat het meetbaar is. Door de dopplerverschuiving van dit signaal te meten kun je de snelheid van verschillende spiraalarmen van onze Melkweg, en zelfs ook andere melkwegstelsels meten.
Tegenwoordig is het voor amateurs mogelijk om met bescheiden middelen de waterstoflijn te meten. In Nederland zijn enkele tientallen mensen, veelal zijn dit amateurastronomen of radio-amateurs, die dit als hobby ook doen. Voor deze mensen organiseerde CAMRAS op 14 maart het seminar, om ervaringen uit te wisselen op het gebied van het meten van de waterstoflijn.
Bring your own dish
Verschillende deelnemers brachten een zelfgemaakte ontvanger mee. Bijzonder is dat er verschillende types ontvangers waren: een hoornantenne (gemaakt van een koperen dakgoot), een yagi-antenne, een helix-antenne, een ‘cantenna’ (verfblik) en verschillende schotels. Met veel van deze antennes is tijdens het seminar ook waterstof gemeten in de achtertuin van ASTRON.
Lezingen
Het seminar begon met vier lezingen. Thomas Telkamp (CAMRAS) beschreef in ‘Waterstof in Dwingeloo’ het verleden en heden van waterstoflijnmetingen met de Radiotelescoop Dwingeloo. Prof. dr. Michiel Brentjens (ASTRON) beschreef hoe hij, met studenten, verfblikken gebruikt om o.a. donkere materie aan te tonen. Frans de Jong (CAMRAS) beschreef de hardware en software van zijn achtertuinschotel. Eduard Mol beschreef zijn schotel, en de resultaten hiermee bij het meten van andere melkwegstelsels zoals de Andromedanevel.
Na afloop van het middagprogramma sloot Prof. dr. Tom Oosterloo (ASTRON) het programma af met een lezing over professionele wetenschap die wordt gedaan met de waterstoflijn. Hij ging hierbij uitgebreid in op metingen die met de radiotelescoop Dwingeloo en de Westerbork Synthese Radiotelescoop (WSRT) zijn gedaan.
Het volledige programma met verwijzingen naar de presentaties staat hier.
Scholieren
Op het seminar waren naast veel ‘grijze koppen’ ook verschillende scholieren aanwezig. Een van hen had een schotel mee waarmee hij waterstof hoopte te meten, als onderdeel van zijn profielwerkstuk. Twee anderen kwamen meer voor de lezingen: zij zijn van plan een profielwerkstuk te schrijven over het in kaart brengen van de Melkweg met waterstoflijnmetingen.
Virtual Reality
Voor het visualiseren van waterstofmetingen aan de hele hemel was een Virtual Reality opstelling. Kevin Jardine maakte speciaal voor het seminar een VR-visualisatie van de HI4PI-waterstofsurvey, de opvolger van de LAB-survey die grotendeels met de radiotelescoop Dwingeloo is gemaakt. Met een VR-bril konden mensen onder begeleiding als het ware rondlopen in een datakubus.
Uitwisseling van ideeën
Op het seminar op 14 maart was veel ruimte voor interactie, en die is ook gevonden. Een voorbeeld is de yagi van Andries, die met de LNA en software van Eduard voor het eerst waterstof heeft gemeten. Of de schotel van Luuk, die met hulp van de network analyser van Michiel nu een dipool heeft die op de juiste frequentie werkt.
Dit seminar was een mooie manier om de verjaardag van de waterstoflijndetectie te vieren, en smaakt zeker naar meer.
We bedanken ASTRON voor de gastvrijheid en de koffie.
