Auteur(s): Tammo Jan Dijkema, Nico Ebbendorf, Jan van Muijlwijk
Foto(s): Tammo Jan Dijkema
Begin mei 1923 lukte het voor het eerst om een rechtstreekse radioverbinding tot stand te brengen tussen Malabar (voormalig Nederlands-Indië) en Kootwijk. Lees hier meer achtergrond over deze bijzondere technische prestatie. De eerste verbinding Malabar-Kootwijk was dit weekend precies 100 jaar geleden. Ter gelegenheid hiervan zijn in Nederland door radiozendamateurs verschillende gelegenheidsstations ingericht.
Ook in Drenthe is een station ingericht. Dit station is niet voor bezoekers geopend; het is alleen via de ether te benaderen. Een gelegenheidsgezelschap van zendamateurs vanuit o.a. CAMRAS, Radio Club Assen, scoutingvereniging Beyloo ter Horst, VRZA, ASTRON en VERON maakt het mogelijk om op verschillende golflengten contact te maken met dit station. Het station is actief onder de roepletters (callsign) PA100KM. Na een succesvol radiocontact met dit station wordt ter herinnering een QSL-kaart gestuurd.
Bij PA100KM staan maar liefst 10 antennes opgesteld, van een schotel van 1,5 meter tot een draadantenne van 60 meter (die met behulp van pijl en boog tussen twee bomen is gespannen).
PA100KM is actief op alle amateur-HF banden (golflengten 10m tot en met 160m) in telegrafie (morse), telefonie (SSB) en verschillende digitale modes. Op deze lange golflengten reflecteert de atmosfeer radiogolven, en er worden wereldwijde verbindingen verwacht. Op kortere golflengten is het station actief via de amateur-satelliet QO-100.
De Dwingeloo telescoop maakt dit weekend verbindingen via de maan op golflengtes 23cm en 70cm, en zal ter gelegenheid ook de roepletters PA100KM gebruiken. Omdat de maan alleen in de nacht zichtbaar is, zal de telescoop dus ’s nachts actief zijn.
Naast het Drentse station PA100KM is er ook een vergelijkbaar gelegenheidsstation bij o.a. Radio Kootwijk op de Veluwe. Dat station heet PA100PCG, en in tegenstelling tot Drenthe worden in Kootwijk ook rondleidingen gegeven.
Op vrijdag 14 oktober 2022en zaterdag 15 oktober 2022 fungeert de Dwingeloo Radiotelescoop weer als een online ‘Earth Moon Earth’ (EME) relais-station. Scoutinggroepen zullen met hun zelfgebouwde antennes tijdens de internationale ‘Jamboree On The Air’ (JOTA) ook signalen naar de maan sturen. De Dwingeloo telescoop is vanwege haar enorme gevoeligheid heel geschikt om de uiterst zwakke EME-signalen te kunnen ontvangen. Deze signalen worden door middel van de CAMRAS webSDR over het internet aangeboden. Via deze link: 70 cm EME kunt u mee kijken, mits u de speciale decodersoftware WSJT-X hebt geïnstalleerd. Via een virual cable komt het signaal van de webSDR in genoemde software. Hierbij dient u het audioniveau ongeveer op “30dB” (“groen”) in te stellen. De scouts gebruiken in WSJT-X de mode “JT65” en “sub B” en tegelijk moet ook de optie “EME delay” worden ingeschakeld zodat de benodigde 2,5 seconde vertraging wordt gebruikt. Deze vertraging is nodig om rekening te houden met de looptijd van de maanecho’s.
Vrijdagavond14 oktober 2022 is de radiotelescoop tussen 22:00 uur en 24:00 uur online. Zaterdag15 oktober 2022 zijn we tussen 9.00 uur en 13:00 uur online en indien er voldoende deelnemers zijn ook zaterdagavond vanaf 22:00 uur tot 24:00 uur. De CAMRAS crew bestaat dit jaar uit: Michel Arts, Piet Pont, Roel Ovinge en Simon Bijlsma.
Auteurs: Jan van Muijlwijk (PA3FXB), Harry Keizer (PE1CHQ) en Marjan Pierhagen
Foto(s): Harm Jan Stiepel; Livestream: CAMRAS
Na een eerste livestream dit jaar waarin we de telescoop op de zon richtten, draaiden we de telescoop op 19 juli jl. om 16:30 naar de maan. Ruim 110 kijkers keken mee hoe we signalen naar de maan stuurden en de weerkaatsing tegen de maan weer opvingen. De livestream duurde ruim een half uur. In verband met covid-19 maatregelen was de radiotelescoop voor bezoekers gesloten. Bij het bekijken van de livestream op YouTube was gelegenheid om vragen te stellen via de chat functie. Antwoorden op de inhoudelijke vragen zullen we hier binnenkort plaatsen.
Moonbounce of EME (Earth-Moon-Earth) is een door radioamateurs gebruikte techniek waarbij de maan gebruikt wordt als spiegel voor radiosignalen. Op die manier kunnen er contacten gelegd worden tussen radioamateurs over de gehele wereld. Natuurlijk moet de maan hiervoor wel boven de horizon staan bij alle betrokken radioamateurs.
Binnen de amateurradiowereld wordt moonbounce wel beschouwd als één van de meest uitdagende activiteiten. Het is namelijk bijzonder moeilijk. De maan is ver weg en is bovendien een bijzonder slechte spiegel voor radiogolven. Toch kan het met amateurmiddelen, maar om het voor elkaar te krijgen moet alles perfect werken.
De Dwingeloo Radiotelescoop is een bijzonder grote antenne met een diameter van 25 meter. Veel groter dan ooit bij een radioamateur in de tuin zou passen. Die enorme afmetingen maken het een ideaal instrument om krachtige moonbounce signalen mee te produceren en te ontvangen.
Afgelopen vrijdag- en zaterdagavond 6 en 7 september 2019 hebben Michel Arts (PE1NVK) en Simon Bijlsma (PA7SB) de Dwingeloo telescoop bediend om deze te laten fungeren als een ‘Earth Moon Earth’ (EME) relaisstation voor scoutinggroepen die hun zelfgebouwde antennes wilden uitproberen in verband met de komende ‘Jamboree On The Air’ (JOTA) op vrijdag 18 en zaterdag 19 oktober 2019. De Dwingeloo telescoop is vanwege haar enorme gevoeligheid heel geschikt om de uiterst zwakke EME signalen te kunnen ontvangen. De ontvangen signalen worden door middel van de door Pieter-Tjerk de Boer (PA3FWM) ontwikkelde webSDR over het internet aangeboden.
Vrijdag hebben Frans bij de scoutinggroep in Veldhoven en Bart Laarkamp (PD1BCL) bij de groep in Zutphen hun antennes succesvol getest. Ook de volgende dag konden Frans en Bart opnieuw verbindingen maken via de maan. Op zaterdag was Michiel Vonk (PB0MV) van de Scouting groep in Uitgeest samen met zijn vader (Fred PE1PAB) en broer (Jeroen PA2JV) actief vanuit Reeuwijk. Bij een groep uit Breda was Peter Ravestein (PE1NLU) actief. In Eindhoven hebben scouts via de webSDR meegekeken met de uitzendingen van de andere groepen. Helaas is het Michiel en Peter beiden op het zenden van de cijfers ’73’ na, de radio amateur code voor ‘de hartelijke groeten’, niet gelukt om een volledige verbinding te maken. De transceiver die Michiel had geleend bleek geen TCXO te hebben waardoor de frequentie erg verliep tijdens zijn uitzending, bovendien had hij per abuis in WSJT-X de instellingen voor HF gebruikt zonder de 2,5 seconden ‘EME delay’. Hieruit is gebleken dat het voor het eerst instellen en gebruiken van de door Nobelprijswinnaar Joseph Taylor (K1JT) ontworpen decoder software WSJT-X bepaald geen sinecure is. Zelf hebben Michel en Simon in voorgaande jaren ook een tijd moeten stoeien met de instellingen om de signalen te kunnen decoderen die we via de webSDR aanbieden. De instellingen, waaronder het audio niveau, luisteren heel nauw vanwege de extreem zwakke maanechosignalen die de scouts met hun antennes uitzenden. Als het echter wel werkt dan zijn de resultaten geweldig! De software is zo gevoelig dat signalen tot -30dB (1/1000) onder de ruis gedetecteerd kunnen worden. Dit is zo zacht dat je op het gehoor helemaal niks hoort, slechts ruis en je ziet nauwelijks iets in het ‘FFT-watervalscherm’ (lichtblauw met gele lijntjes op onderstaande foto).
Tijdens de geslaagde testuitzendingen van Frans en Bart waren hun signalen in de verschillende doorgangen tussen de -28dB en -16dB onder de ruis. Deze sterkte verschillen werden veroorzaakt doordat de antenne steeds moet worden bijgericht op de maan. Door de bewolking was de maan zaterdagavond echter vaak niet zichtbaar en daardoor was het met de hand uitrichten een lastig klusje. Even vijf of tien minuten ‘vergeten’ de antenne bij te richten betekent dat het signaal veel zwakker wordt ontvangen in Dwingeloo. Zie hiervoor de uitleg bij de bouwbeschrijving van Frans.
Interessant om te zien was dat er naast de maanecho’s ook reflecties te zien waren tegen vliegtuigen en de ionosfeer. Een keer had Bart in Zutphen zijn antenne naar Dwingeloo gericht en toen kwam het signaal met +6dB dat is hoorbaar sterk door. Doordat er geen vertragingstijd (delay time ‘DT’) in het signaal zat was dit duidelijk te onderscheiden van de echte maanecho’s omdat die signalen met ongeveer 2,5 seconden vertraging worden ontvangen. De afstand van de aarde naar de maan bedraagt ruim 385.000 km en dan kun je dus uitrekenen dat met de lichtsnelheid de echo tijd ongeveer 2,5 seconden bedraagt.
Met dit blogbericht hopen we andere scouts of radiozendamateurs die scoutinggroepen ondersteunen tijdens de JOTA te interesseren om ook mee te kijken via onze webSDR met de activiteiten van de JOTA groepen die met EME bezig zijn. En hopelijk worden ze dermate enthousiast dat ze een volgend jaar ook zelf mee gaan doen met eigen gebouwde antennes. Om mee te kunnen kijken is het noodzakelijk om WSJT-X te installeren en via een geluidsmixer of ‘virtual cable’ de audio van de webSDR te injecteren in de WSJT-X software zodat de JT65 mode B signalen gedecodeerd kunnen worden. Uiteraard nodigen we ook andere geïnteresseerden uit om dit te gaan proberen met hun PC of laptop.
Auteur(s): Tammo Jan Dijkema, Jan van Muijlwijk, Harry Keizer
Foto(s): zie onderaan blogbericht
Als op 20 en 21 juli overal teruggeblikt wordt op 50 jaar maanlanding, zijn een aantal CAMRAS-vrijwilligers, in het bijzonder Harry Keizer en Jan van Muijlwijk, in de Dwingeloo Radiotelescoop hard aan het werk.
In de nacht van 20 op 21 juli 2019, precies 50 jaar na de maanlanding, gaan zij moonbouncen. Zij sturen met radiogolven geluiden naar de maan en vangen de echo van de radiogolven weer op. De radiotelescoop wordt vanaf ongeveer een uur middernacht tot ongeveer half acht in de ochtend daarvoor gebruikt.
Ook andere schotelantennes kunnen die maanecho’s ontvangen. Een van de antennes die een deel van de tijd meeluistert is de Mark II telescoop van het Jodrell Bank Observatory in de omgeving van Manchester. Daar wordt dit weekend het grote ‘Blue Dot’ festival gehouden en de maanecho’s worden live op het festival afgespeeld.
Dwingeloo Radio Telescope
Mark II telescope in Jodrell Bank.
’s Ochtends vroeg om 04:56 uur in Dwingeloo is het exact 50 jaar geleden dat Neil Armstrong als eerste mens voet op de maan zette. Terwijl hij dat deed, werd zijn hartslag opgenomen. Nu 50 jaar later gaat de Dwingeloo Telescoop die hartslag terugsturen naar de maan, als onderdeel van het kunstproject “Giant Step” van kunstenaar Richard Clar. Hij zette die hartslag om in geluid, samen met de beroemde woorden “That’s one small step for [a] man, one giant leap for mankind”.
Andere geluiden die Dwingeloo naar de maan stuurt zijn zinnen die kinderen (en grote mensen) zouden zeggen als ze een voet op de maan zouden zetten. Die opnamen zijn gemaakt door kunstenaar Martine-Nicole Rojina in haar ‘First Steps’-project.
Naast al deze activiteiten gaan de CAMRAS-radiozendamateurs samen met andere zendamateurs foto’s via de maan versturen door middel van ‘visual moonbounce’, een techniek die vergelijkbaar is met faxen.
Aan het einde van de vroege morgen, vanaf ongeveer half acht tot half tien, gaat de Dwingeloo Radiotelescoop nog een aantal foto’s downloaden van een Chinese satelliet die om de maan cirkelt.
Bovengenoemde activiteiten vinden plaats tussen circa 01:00 en 09:30 uur op de zeer vroege ochtend van zondag 21 juli 2019.
Publiek kan bij deze activiteiten helaas niet aanwezig zijn. Het versturen van de geluiden naar de maan is te volgen via webradio radioerevan.airtime.pro.
Op zondagmiddag 21 juli 2019 van 13:30 tot 16:00 uur is de radiotelescoop wel open voor publiek. Zie blog bericht Zomerse zondagmiddagopening 2019. De maan is dan weer onder de horizon, maar bij de rondleidingen wordt uiteraard extra aandacht aan de maan besteed.
Geplande programmatijden (in Dwingeloo) zijn
Blue Dot: 02:15 – 03:00 uur
04:56 uur gesonificeerde hartslag Neil Armstrong
Blue Dot: 05:00 – 07:30 uur
Chinese maansatelliet DSLWP-B: 7:30 – 9:30 uur
Foto’s: Boot and bootprint in lunar soil (NASA; Apollo Archive Project), Dwingeloo Radiotelescoop (Harry Keizer; CAMRAS), Mark II telescoop (Mike Peel; Jodrell Bank Centre for Astrophysics, University of Manchester)
Audio: CAMRAS Jan van Muijlwijk; Video: RTV Drenthe
In ‘Echoes of Apollo’ (http://echoesofapollo.com/de URL verwijst naar het webarchief van de niet meer bestaande website) – een wereldwijde herdenking van de maanlanding van de Apollo 11 veertig jaar geleden – hebben radioamateurs vanuit de Dwingeloo Radiotelescoop op 27 juni 2009 een radiotoespraak naar de Maan gestuurd.
Bij de maanlanding van de Apollo 11 veertig jaar geleden speelden radiotelescopen een cruciale rol in de communicatie tussen de astronauten en de thuisbasis. Tijdens de herdenking hebben communicatiespecialisten en radioamateurs met grote parabolische antennes berichten via de Maan uitgewisseld.
De uitzending vanuit Dwingeloo werd verzorgd door radioamateur
Jan van Muijlwijk (PA3FXB), een van de tientallen vrijwilligers die meehelpen de radiotelescoop in Dwingeloo te restaureren. Onder de roepnaam PI9CAM eerde hij alle astronauten die op de Maan zijn geweest door hun namen voor te lezen.
Zijn toespraak werd door de radiotelescoop in een radioboodschap naar de Maan uitgezonden. De Maan kaatste een deel van de uitgezonden radiogolven terug naar de Aarde. In dat deel van de wereld dat naar de Maan was gekeerd kon men zijn teruggekaatste toespraak beluisteren.
Wereldwijd was ook jeugd betrokken bij deze herdenking. Vanuit Zwitserland, Amerika en Australië konden zij hun stem naar de Maan laten reizen en hun echo’s drie seconden later terughoren. Deze vertraging wordt veroorzaakt door de grote afstand (385.000 km) tussen de Aarde en de Maan. Een paar dagen daarvoor publiceerde de New York Times hierover een kort artikel A Ham Radio Weekend for Talking to the Moon.
Tijdens deze herdenking is voor het eerst gebleken dat met buitengewoon kleine zendvermogens (van minder dan een honderdste Watt) wereldwijd betrouwbare radioverbindingen gerealiseerd kunnen worden door gebruik te maken van de Maan als reflector voor radiogolven. Hierbij werden de radiotelescopen van Dwingeloo en Mount Pleasant (Tasmanië) gebruikt. Zie het blog bericht Wereldrecord laag-vermogen-EME.
– Radioboodschap PI9CAM
– Tekst radioboodschap PI9CAM
Jan van Muijlwijk heeft onderstaande tekst voorgelezen richting Tasmanië via de Maan. Daar zijn ook opnames van gemaakt in Dwingeloo (audio) en ook in Tasmanië (op video).
This is PI9CAM for the ECHOES OF APOLLO PROJECT JUNE 27, 2009
Hello nice people at the Mount Pleasant Observatory in Tasmania! Hello boys and girls “down under”. And a special hello to Rex, who initiated this operation at Mount Pleasant. Congratulations with this fantastic operation and our best wishes to you all from the Dwingeloo dish in the Netherlands.
The signals you hear now have traveled nearly 800.000 kilometers. First nearly 400.000 kilometers from Dwingeloo to the Moon and again 400.000 kilometers from the Moon to your dish at Mount Pleasant. Isn’t it a miracle?
By doing a lot of Moon bouncing today we honor the achievement of mankind 40 years ago. Because this year it is 40 years ago the first man set foot on the Moon.
I myself was only eleven years old at that time, but I have very vivid memories of the event. Our family watched television during the night to witness the famous first steps on the Moon. It was absolutely fabulous!
Some sentences spoken by the astronauts are engraved in the collective memory of mankind. Two of those sentences I would like to bounce off the Moon now:
Tranquility base here. The eagle has landed.
And the most famous of them all:
It’s one small step for man, but a giant leap for mankind!
I was thrilled by the complete Apollo project anyway. Every launch of another huge Saturn V rocket was a big adventure. And as a little boy I dreamt about how it would be like to be in space and walking on the Moon. It was a time of great expectations. I read all about it. I watched every space item on television. And what a joy it was to see the Apollo 11 mission become such a great success. And let’s not forget the other Apollo missions. Apollo 13 was a scary adventure with a happy end. But all the other Apollo’s until nr 17 were very successful. What a time it was!
I am convinced that the Apollo project played a big role in the choices I and many others made for education and hobbies. And that it is one of the reasons I became a Ham radio operator. And thanks to that I am now involved in the restoration of this big 53 years old Dwingeloo Radio Telescope. And here we are, talking about Apollo and the Moon, via the Moon with this historic Radio Telescope. Full circle!
To conclude, back to the Apollo project. In total 12 brave man walked on the surface of the Moon. To honor their courage and to the memory of this great achievement I now read their names to the Moon to be bounced off to Tasmania:
1. Neil Armstrong 2. Edwin Aldrin 3. Charles Conrad 4. Alan Bean 5. Alan Shepard 6. Edgar Mitchell 7. David Scott 8. James Irwin 9. John Young 10.Charles Duke 11. Eugene Cernan 12. Harrison Schmitt
I hope you had good reception of our signals via the Moon! Thank you for listening and for taking part in this nice Echoes of Apollo project. And thanks to the Moon for being such a nice reflector!
Best regards to Mount Pleasant Tasmania from Dwingeloo The Netherlands. Good luck to you all. PI9CAM end of transmission. Bye bye.
– Video impressie van RTVDrenthe
Samen met RTVDrenthe maakte Jan van Muijlwijk 20 juli 2019 een video-impressie van deze uitzending gecombineerd met beelden van de maanlanding.
Sinds januari 2007 spant de stichting CAMRAS met haar vrijwilligers en donateurs zich in om de radiotelescoop van Dwingeloo te restaureren en weer bruikbaar te maken om daarmee de interesse voor wetenschap en techniek bij de jeugd te stimuleren.
Foto(s): CAMRAS Tom Fossen, Ard Hartsuijker; Mount Pleasant; Videos: Justin Giles-Clark (VK7TW), HB9HAL
World Moon Bounce Day 27 juni 2009
Dit jaar is het 40 jaar geleden dat de eerste mens op de Maan liep. Om dat op passende wijze te herdenken bedachten Pat Barthelow (AA6EG, USA) en Robert Brand (Australia) om dat met een speciale dag te vieren met veel EME-activiteiten. Er werd een oproep gedaan om wereldwijd vooral grote schotels te activeren voor EME op 23 cm zodat het mogelijk zou zijn om goede SSB-verbindingen via de Maan te maken. Het project kreeg de naam Echoes of Apollo en zaterdag 27 juni 2019 werd uitgeroepen tot World Moon Bounce Day. Daar moest de Dwingeloo Radiotelescoop natuurlijk ook bij zijn!
Het laag-vermogen-EME experiment tussen Dwingeloo en Mount Pleasant
In de week voorafgaand aan World Moon Bounce Day kreeg Jan van Muijlwijk (PA3FXB) een e-mail uit Tasmanië van Rex Moncur (VK7MO). Hij was bezig om de Mount Pleasant schotel van 26 meter voor te bereiden voor 23 cm ontvangst. Zenden leek eerst niet toegestaan omdat de gevoelige radioastronomische frontends aanwezig bleven. Maar op een zendvermogen van ongeveer 10 milliwatt zou zenden kunnen. En na wat rekenen kwam hij tot de conclusie dat een EME-verbinding met dit super lage vermogen wellicht toch mogelijk zou kunnen zijn! Natuurlijk als er een tegenstation met een grote antenne beschikbaar zou zijn. En zo’n antenne hebben de CAMRAS-radioamateurs in Dwingeloo staan.
Mt Pleasant Radio Telescope
Jan, PA3FXB, en Rex, VK7MO, maakten de afspraak om het op 27 juni meteen te proberen op het moment dat in Dwingeloo de opkomende Maan op 10 graden elevatie zou staan. In Tasmanië zou de ondergaande Maan dan op ongeveer 15 graden elevatie staan. Dat gaf nog heel wat gezamenlijke ‘maantijd’. Naast Jan waren in de radiotelescoop aanwezig Ard Hartsuijker, René Hasper (PE1L), John Lambo (PA7JB) en Fred Tak (PA0WTA).
Het opbouwen van het 23 cm station ging aan de hand van de duidelijke instructies van Eene de Weerd (PA3CEG) zeer voorspoedig. Op het afgesproken tijdstip was Dwingeloo (PI9CAM) klaar om de signalen uit Tasmanië te ontvangen. Daarvoor gebruikten we de JT65c techniek waarmee het mogelijk is om circa 10 dB beter te kunnen ontvangen dan het zwakste morse signaal. Groot was ons enthousiasme toen bleek dat de eerste verbinding met een 10 mW signaal uit Tasmanië probleemloos lukte! Ook met een 3 mW signaal kwam de verbinding probleemloos tot stand. Voor zover wij weten is dit een wereldrecord. Een signaal van 1 mW werd ook nog geprobeerd maar dat bleek te zwak.
10 milliwatt QRP EME Mount PLeasant to Dwingeloo Radio Telescope
3 milliwatt QRP EME Mount PLeasant to Dwingeloo Radio Telescope
Na de verbinding op laag vermogen heeft Jan van Muijlwijk voor de bezoekers van de schotel in Tasmanië een toespraak This is PI9CAM for the ECHOES OF APOLLO PROJECT JUNE 27, 2009 gehouden. Zie het blog bericht Radiotelescoop Dwingeloo memoreert Apollo 11.
Video laag-vermogen-EME
Nog meer World Moon Bounce Day in Dwingeloo
Na dit succes volgde een EME-verbinding met een groep in Zwitserland. HB9MOON is een clubstation dat beschikt over een prachtige 10 meter schotel. Een aantal enthousiaste vrijwilligers van deze club had besloten om World Moon Bounce Day te gebruiken om amateurradio en EME in het bijzonder eens flink te promoten. Gedurende de dag zijn daar een veertigtal kinderen geweest die groeten in vele talen hebben uitgesproken richting de Maan zodat dit door andere groepen op de wereld ontvangen zou kunnen worden. Het was erg leuk om met deze Zwitserse kinderen een verbinding via de Maan te maken. Sommigen hadden zo’n microfoonvrees dat er alleen een timide “hallo” werd gehoord, terwijl anderen helder en luid hun tekst voorlazen zodat het in Dwingeloo prima was te verstaan. (Later toegevoegd Het clubstation is sedert februari 2011 niet meer operationeel omdat de eigenaar de schotel verkocht.)
Naast deze van tevoren afgesproken EME-contacten hebben we in Dwingeloo ook nog een dertigtal andere verbindingen gemaakt. Veel in SSB met de wat grotere stations, maar met behulp van JT65 ook met een aantal kleine stations. Het kleinste was dit keer waarschijnlijk RA0ACM met één enkele yagi van 45 elementen en maar 70 Watt.
In de loop van de dag kwamen er verschillende bezoekers langs, meest radiozendamateurs die de Dwingeloo Radiotelescoop nu weleens in het echt wilden zien. Na uitleg over hoe je ‘Vader Jacob’ met de Maan kunt zingen konden een paar kinderen het feilloos nadoen.
De door Pieter Tjerk de Boer (PA3FWM) ontwikkelde webSDR-ontvanger is echt een geweldig succes. Het heeft gedurende het hele evenement gefunctioneerd en er waren ook nu weer vele tientallen meeluisteraars.
